Thursday, May 31, 2018


Srpski intelektualci i političari o iseljavanju Albanaca u Turskoj



«Kada je buna izbila, vlada je preko zastupnika ministra spoljašnih dela izjavila da će Arbanasi biti «primerno kažnjeni», buržoaska štampa je tražila istrebljenje bez milosti, a vojska je izvršavala. Arbanaška sela, iz kojih su muški blagovremeno izbegli, behu pretvorena u zgarišta. To behu u isto vreme varvarski krematorijumi u kojima je sagorelo stotinama živih žena i dece. I dokle su ustanici zarobljene srpske oficire i vojnike razoružavali i puštali, dotle srpska soldateska nije štedela ni njihovu decu, žene i bolesne».( Dimitrije Tucović: Srbija i Arbanija, Izabrani spisi, kjnjiga II, Prosveta, Beograd, 1950. godine, str. 126 ).



Piše: Mr. Nehat Hyseni



Period od 1912.godine označava preokret ne samo smene Turske, sa Srpskim vlastima, već je to period otkada počinje dobro isplanirana i sistematska politika prinudnog iseljavanja Albanaca, smišlajući pri tom, perfidne i neprimerene metode pritiska na Albansko stanovništvo. Na tu misiju je bila uključena na ispomoć vlastima i srpska inteligencija i nauka.Tako su poznati srpski političari i intelektualci koji su uradili „projekte“ i „memorandume“ o iseljvanju Albanaca u Turskoj, koji su trebali da posluže kao program vlade. Ja ću spomenuti samo neke od njih, i to:

Ilija Garašanin (1812 – 1874) srpski političar i državnik koji na poziv kneza Miloša 1861. godine postaje Predsednik Ministarskog saveta i ministar spoljnih poslova. On je autor čuvene Načertanije koje je objavljeno 1844.godine i smatra se ncrtom za stvaranje Velike Srbije. On je predložio proširivanje Srbije na jugu, potiskivanjem Albanaca iz tog područja uz razne državne i plicijske mere pritisaka nad njima.

Ugledni srpski naučnik Jovan Cvijić ( 1865-1927), branio je pravo Srbije na Severnu Albaniju, uprkos činjenici što tamo nije bilo Srba uopšte. Njegova uloga je naročito značajna bila na mirovnoj Versajskoj Konferenciji (1818-1919), u svojstvu šefa srpske delegacije i rukovodioca etnografsko-istorijske sekcije, gde je on imao za zadatak «procenu situacije sa terena» za „utvdjivanje granica izmedju država i etničkih zajednica» (Akademik Hivzi Islami: Spastrimet etnike, Dukagjini, Prishtinë, 2003, str. 22).

Poznati su njegovi antialbanski i šovinistički stavovi prema svim neslavenskim narodima. Njegovi stavovi «o životnom prostoru» Srba , su veoma identični sa nacističkim geopolitičkim stavovima i ciljevima izmedju Prvog i drugog svetskog rata.

On je Crnogorce smatrao «Srpskim plemenom», dok je Albancima osporavao njihov nacionalni identitet, te smatrao ih je nesposobnima za samostalan državni život i narodnu kulturu uopšte, osporavajući im pri tom istorijsku tradiciju i nacionalnu svest, (Isto,str.23). On je podržao Garašaninovu ideju za izlazak Srbije na Jadransko more ( o tome šire, vidi: J.Cvijić: «Izlazak Srbije na Jadransko more»,Glasnik Srpskog geografskog društva, god.1., br. 2, Beograd,1912.)

Cvijić je dalje sanjao o povezivanju Srbije sa Albanijom i obezbedjivanjem izlaska na Jadransko more putem (plovidbom) Moravske i Vardarske kotline, prešavši preko relievskih prepreka kod Preševa i Kumanova.

Njegova glavna nenaučna, te i tendenciozna teza jeste da su Albanci poreklom iz severne Albanije, te da su oni navodno došli posle «Srpske seobe» nakon Austrijsko –Turskog rata od 1689-1690, i od 1737-1739. godine, prilkom čega je na ovim prostorima stvoren demografskki vakuum koji su,navodno,dopunili Albanci koji su pri tom, navodno «poislamizirali» i «Albanizirali» masovno Srbe. Ova njegova teza je naišla na plodno tlo nakon osamdesetih godina XX veka u nacionalističkim i antialbanskim krugovima u Srbiji.

Koliko ja znam, Srpska nauka i intelektualci nikada nisu se distancirali od njihovih pogleda, iako su zagovarali istrebljivanje čitave Albanske populacije sa ovih prostora.

Naime, poznate su mere koje je, recimo, Vasa Čubrilović predložio Stojadinovićevoj vladi da se upotrebe u postizanju tog cilja. Stoga ćemo pristupiti analizi ovih memoranduma, jer su veoma intersantni i o shvatanju stava Srpske nauke i inteligencije, a i srpskih vlasti prema Albancima uopšte, pa i prema Preševskim Albancima.

Vasa Čubrilović (1897-1990.) Srpski akademik i političar napisao je poznati memorandum o iseljavanju Albanaca pod nazivom „Isterivanje Arnauta“ 1937.godine. On je napisan za Stojadinovićevu vladu, te predlaže načine za rešavanje „Albanskog problema“ totalnim etničkim čišćenjem Kosova i delova Južne Srbije od Albanaca. Čubrilović smatra da je „imperativna dužnost“ države da ne dopusti da se strateško zemljište drži u rukama „nama neprijateljskog i stranog elementa“. On kritikuje dotadašnju neefikasnu kolonizaciju Kosova i traži efikasnije metode etničkog čišćenja putem fizičkog gonjenjna Albanaca. Umesto „evropskih“, on predlaže „balkanske“metode za rešavanje ovog pitanja: „raseljavanjem Arnauta u masi“, i to sledećim sredstvima:



1)„Psihozama“, putem „agitatora“ za propadandu medju Albancima za iseljavanje, da propagiraju da u Turskoj teče „med i mleko“, zatim pridobijanjem hodža i prvih ljudi od uticaja, i to po svaku cenu: ili milom (novcem), ili silom (pretnjama).

2) Drugo sredstvo je putem državnog aparata, da bi se korišćenjem zakona do krajnosti što više zagorčio život Albancima. Čubrilović predlaže tadašnjoj jugoslovenskoj vladi sledeće mere: “ globe, hapšenja, nemilosrdno primenjivanje svih policijskih propisa, kažnjavanja šverca, seče šuma, puštanje pasa, gonjenje na kuluk i sl.“, kao i sva „ona druga sredstva koja je u stanju da iznadje jedna praktična policija“;

3) Zatim on predlaže privredne mere pritiska: nemilosrdno uterivanje poreza i svih javnih i privatnih dugova, ne priznavanje starih tapija, obustavljanje rada na kadastru, oduzimanje državnih ispaša, opštinskih ispaša, ukidanje koncesija, poslovnih dozvola za kafane, trgovine, zanate, isterivanje iz državne službe i sl.

4) Sanitetske mere: rušenje zidova i velikih plotova oko kuća, veterinarskim merama ometati izvodjenje stoke na pijacu;

5) Pritisak na veru: šikanama sveštenstva, krčenjem groblja, zabranom mnogoženstva i pritiskom terati i žensku decu da pohadjaju školu;

6) Zatim on predlaze „privatnu inicijativu“: da se kolonistima podeli oružje i da se na područjima naseljenim Albancima započne „četnička akcija“.

7) Tajno paljenje arnautskih četvrti po gradovima, koje je , kako on to kaže, Srbija uspešno i praktično upotrebila posle 1878.godine.



Čubrilovićev memorandum je sprečio da u celosti sprovodi Stojadinovićeva vlada, Drugi svetski rat koji je započeo 1941.godine u Jugoslaviji. Medjutim, Cubrilović je isti program, samo sa malim izmenama u terminologiji, predložio i novim komunističkim vlastima 1944.godine. Uprkos tome on je primljen u KPJ, i sve mu je „oprošćeno“, i izgleda, „zaboravljeno“.

Jugoslovenska javnost je za ovaj dokumenat prvi put doznala u januaru 1988.godine, kada je bio objavljen u Beogradskom listu „Borba“, a nešto kasnije i u Zagrebačkom „Startu“.

Tako je izazvan skandal i za reputaciju srpskog književnika i nobelovca Ive Andrića (1892-1975), koji je bio ambasador Kraljevine Jugoslavije u nacističkoj Nemačkoj. On je 30. januara.1939.godine, na predlog tadašnjeg Predsednika vlade Milana Stojadinovića, izradio Projekat podele Albanije izmedju Jugoslavije i Italije, prema kojem bi Srbija dobila Severnu Albaniju i luku Drač. Ovaj dokumenat je sačinjen kao službeni „podsetnik“ za internu upotrebu tadašnjeg Ministarstva inostranih poslova.“Podelom Albanije nestalo bi privlačnog centra za arbanašku manjinu na Kosovu, koja bi se, u novoj situaciji, lakše asimilovala. Mi bi eventualno dobili 200.000 do 300.000 Arbanasa, ali su oni većinom katolici...Pitanje iseljavanja Arbanasa muslimana u Tursku takodje bi se izvelo pod novim okolnostima, jer ne bi bilo nikakve jače akcije da to sprečava“, tvrdi Ivo Andrić.

Ivan Vukotić, inače visoki činovnik u Ministarstvu inostranih poslova, gotovo u isto vreme sa Andrićem, 3.februara.1939.godine, pojavljuje se sa svojim projektom, prema kojem bi Jugoslavija sa Italijom trebala da podeli Albaniju po liniji: Struga-Libražd-Elbasan-Drač, čime bi Srbija dobila preko 300 km.Albanske jadranske obale.

Dimitrije Tucović (1881-1914) je jedan od retkih Srpskih intelektualaca koji je bio protiv balkanskog saveza od 1912. godine, kojeg je smatrao «antiturskim aktom, proratni, zaključen uz intervenciju carističke Rusije. Poznat je njegov principijelan i humanistički stav prema Makedonskom i Albanskom pitanju. Suština Makedonskog pitanja po njemu se sastojala od višestruke štetnosti bugarsko-srpske konkurencije oko Makedonije. U svojoj čuvenoj knjizi «Srbija i Arbanija» on je prikazao život Albanaca i «oštro je napao zavojevačku politiku Srbije i njene težnje za izlaskom na Jadransko more preko Albanije» (D. Janković i M.Mirković: Državno-pravna istorija Jugoslavije, Naučna knjiga-Beograd,1982.str.188).

Tucović je tada tvrdio da Albanski narod ima pravo, kao i svaki drugi narod, na samostalni nacionalni razvitak.On je smatrao da borba koju su tada Albanci vodili «prirodna je, neizbežna politička borba za jedan drukčiji politički život nego što ga je imao pod Turskom i drukčiji nego što mu ga nameću njegovi svirepi susedi, Srbija, Grčka i Crna Gora. Slobodan srpski narod treba tu borbu da ceni i poštuje koliko radi slobode Arbanasa, toliko i svoje, i da svakoj vladi odreče sva sredstva za zavojevačku politiku». On je sa svojom Socijaldemokratskom strankom na Narodnoj Skuštini tada glasao protiv ratnog kredita za pripremanje Srpske vojske za balkanske ratove. Tucović je poginuo kao srpski vojnik u Prvom svetskom ratu 1915. godine, tj. godinu dana posle objaljivanja njegove knjige.

Ova Tucovićeva knjiga je bila potisnuta i potpuno prećutkivana za vreme Kraljevine ŠS i Kraljevine Jugoslavije. Nakon Drugog svetskog rata dolazi do afirmacije te knjige putem velikog broja njegovog reizdanja. Mi smo na Fakultetu Političkih Nauka «Veljko Vlahović» u Sarajevu imali ovu knjigu kao obaveznu naučnu literaturu.

On u ovoj knjizi ocenjuje da «Srbija nije ušla u Arbaniju kao brat nego kao osvajač», te da je njenom rdjavom politikom koja nije računala uopšte sa ljudima, izgubila svaki dodir sa predstavnicima Albanskog naroda. Sa takvom politikom, tvrdi dalje Tucović, Srbija je Albanski narod tada odgurnula u mržnju prema svemu što je srpsko (D.Tucović, Srbija i Arbanija – Izabrani spisi, knjiga II,str. 131, Prosveta, Beograd 1950.)

Zatim, on tvrdi da je srpska vlada oglasila Albansko stanovništvo «kao ljudski odrod prema kome vredi samo uotreba grube sile» ( Isto, str.123). Tucović nas podseća da «osvetničko paljenje sela i masakriranje arbanaškog stanovništva» (Isto, str. 120) nije nikakva naknada za tadašnje uzaludne gubitke srpske vojske prolazom preko Albanije, kada je ista pretrpela svojevrsnu golgotu.

U stvaranju antialbanskog raspoloženja posebnu ulogu, prema Tucoviću je u to vreme imala šovinistička srpska štampa koja je neprestano izazivala kod srpskog naroda mržnju prema « divljim Arnautima», prikrivajući pri tom, divljaštva koja je srpska vojska prema njima počinila» (Isto, str. 58-59). On zaključuje da «Srpskim političarima nije ni palo na pamet da misle koliko bi žrtava moglo biti uštedjeno vodjenjem računa o držanju vojske prema pokorenom stanovništvu» (Isto, str. 124).

«Kada je buna izbila, vlada je preko zastupnika ministra spoljašnih dela izjavila da će Arbanasi biti «primerno kažnjeni», buržoaska štampa je tražila istrebljenje bez milosti, a vojska je izvršavala. Arbanaška sela, iz kojih su muški blagovremeno izbegli, behu pretvorena u zgarišta. To behu u isto vreme varvarski krematorijumi u kojima je sagorelo stotinama živih žena i dece. I dokle su ustanici zarobljene srpske oficire i vojnike razoružavali i puštali, dotle srpska soldateska nije štedela ni njihovu decu, žene i bolesne» (Isto, str. 126).

Tucović dalje opisuje svirepo odnošenje srpske vojske u svojim pohodima 1912. godine na predelima koje je već bila napustila Turska vojska, a koja su bila naseljena Albanskim stanovništvom, te on tvrdi da nakon pokolja Albanskog stanovništva u tim oblastima «izvršen pokušaj ubistva s predumišljajem nad celom jednom nacijom», te smatra da je to «zločinačko delo» koje se «mora ispaštati» i odlučno se protivio tadašnjoj teritorijalnoj ekspanziji Srbije tokom balkanskih ratova iz kojih je Srbija izašla, kao što smo već rekli, sa povećanjem od oko 82% njene teritorije i sa 55% stanovništva više. Tucović se tada posebno protivio «oslobadjanju» Kosova, koje je nazivao «imperijalnim osvajanjem».

Milovan Djilas je u predgovoru izdanja ove knjige od 1946. godine, Kultura Beograd-Zagreb, istakao ovu knjigu kao dokaz da je «Srbija uvek imala ljude i pokrete koji su znali da brane i odbrane njenu čast i njene stvarne interese od nazadnih vladajućih krugova», te on naziva ovu knjigu „istorijskim svedočanstvom od neprocenjive vrednosti koje potvrdjuje da savest srpskog naroda nije umrla čak ni kada su svi vladajući slojevi odobravali zavojevačku politiku Pašićeve vlade i trovali narod šovinizmom i mržnjom prema Albancima“ (Isto).

Knjiga «Srbija i Arbanija» se u Srpskoj istoriografiji nakon Drugog svetskog rata uglavnom uzimala kao ispravna analiza tadašnje srpske politike i uopšte o ponašanju srpske vojske krajem 1912. godine, za vreme balkanskih ratova. Ona se uzimala kao primer dalekovidog političkog mišljenja o Albanskom pitanju (vidi: Dimitrije Bogdanović, Knjiga o Kosovu).

Stavovi oko ove knjige se menjaju nakon 80'tih godina, te nisam primetio neko novije izdanje te knjige u Srbiji, iako pratim sa velikim interesovanjem sva izdanja iz oblasti društvenih nauka mojim veoma čestim odlascima u Beograd.  



Dakle, period od 1912.godine označava preokret ne samo smene turske, sa srpskim vlastima, već je to period otkada počinje dobro isplanirana i sistematska politika pritisaka na Albance za njihovo iseljavanje u Turskoj. Za razliku od srpskih naučnika , pisaca, intelektualaca i državnika, koji su imali antialbanski stav, čak predložeći vladi mere fizičke likvidacije i istrebljenja ove nacije, razlikovli su se i mnogi drugi pisci i naučnici, koji su se protivili tome, pored Dimitrije Tucovića i Jovan Hadživasiljević (Arbanaška liga, Beograd, 1909), Dimitrije Bogdanović (Knjiga o Kosovu) i drugi. Politici etničkog čišćenja u Srbiji su se suprotstavili čak i neki visoki oficiri tadašnje srpske vojske, kao napr. General Jovan Belimarković, komandant Šumadijskog kora, koji je tvrdio da su Albanci „dobri i radni ljudi“, te je izjavio da im je dao reč da ih vlasti neće dirati i po ceni da da ostavku. Njega su podržali i drugi komandanti. Medjutim, ipak, oni koji su štitili Albance i borili se protiv njihovog prisilnog iseljavanja, bili su, nažalost, u ogromnoj i neuporedivoj manjini.

Što se tiče prisilnog iseljavanja Albanaca u Turskoj, interesantno je mišljenje prof. Svetislava Petrovića, autora drugog dela knjige „Preševo, istorija i sudbina“, Jagodina 2009., iznetog na (njegovo) Reagovanje od 4.januara 2010.gde on tvrdi: „Niko nikada nije terao Albance u Tursku, koliko me drže moja sećanja, već su tamo išli tražeći bolji i bogatiji život“!

Na kraju koristim priliku da se izvinim autorima što sam (nenamerno) pogrešio ime njihove majke, nadajući se pri tom da ovo, ipak, nije veća, u odnosu na njihovu grešku oko nacionalne pripadnosti cele moje (Golomehske) mahale, kao i oko prezimena moje porodice.

Takodje, hoću da izrazim moje razumevanje za njihovu potrebu da „žestoko napadaju“ da bi branili ono što, priznaćete, ipak, odbraniti se ne može, tj. njihova „radovanja“ i „zabavljanja“ nad stradanjima njihovih nedužnih sugradjana (Albanaca) u toku Drugog svetskog rata, kao i njihovo oslovljavanje pogrdnim nazivom.



Preševo, 18. februara 2010. godine

No comments:

Post a Comment