Thursday, May 31, 2018

Preševo kao naselje je veoma starog datuma. Najstariji tragovi materijalne kulture
datiraju od perioda starog neolita. Još u periodu pre nastupa Turske vladavine, Preševo je bilo sedište oblasti Moravice, te 1489.postaje sedište Vilajet.,
Period od 1878-1912.godine predstavlja period najvećeg prosperiteta Preševa kao sedišta Kaze, kao deo Prištinskog Sandžaka Kosovskog Vilajeta. U periodu od 1912. Preševo i dalje zadržava svoje mesto kao centar regiona (kao srez), dok od 1947.godine, vreme premeštanja Preševske adminstracije pod Bujanovcem. To je vreme degradacije Preševa kao regionalnog centra.Uvodjenjem višepartijskog sistema 90-ti, Preševo postaje politički centar za Albance u Srbiji, dok se osnivanjem Nacionalnog Saveta Albanaca, stvara se mogućnost da Preševo bude i Administrativni centar, kao sedište administracije i uprave Nacionalnog Saveta.


Piše: Mr. Nehat Hyseni

Preševo kao naselje je veoma starog datuma. Najstariji tragovi materijalne kulture datiraju još od perioda starog neolita, što potvrdjuju i nalazišta na Trnavskoj reci, koja predstavljaju „najstarije predistorijsko naselje pronadjeno do danas na teritoriji opštine Preševo“ (Xhemaledin Salihu, Kultura Shqiptare në Preshevë 1945-1995), Preshevë, 1999.).
Od materijalnih nalazišta koji to dokazuju jesu nalazišta u Buštranje, Orahovici (Kacipup VII vek pre naše ere), Aligerce, i drugim selima, a u prvom redu zidine Kaljaje koja se nalazi na podnožju brda. Iz ostataka tih zidina se jasno vidi da se temelj sastoji od dva sloja: prvi sloj predstavlja ostatke iz rimskog perioda, dok drugi sloj predstavlja ostatke ranog srednjeg veka.

Medjutim, od pisanih dokumenata u kojima se spominje Preševo kao naselje jeste iz 1381 godine na karti despotkinje Jevdokije i njenog sina Konstantina prilikom darovanja Oraovičke crkve Hilandaru.
Tokom istorije, Preševo je doživelo oscilacije po pitanju njenog značaja za celu regiju, pa i šire. Još u periodu pre nastupa Turske vladavine, Preševo je bilo sedište oblasti Moravice. Autori spominju da „Konstantin Filozof oznacuje Preševo kao grad ili sedište oblasti“ već 1402.godine,kao „deo baštine Uglješe Mrnjavčevića“ . Dok „ u srednjovekovno feudalno doba Preševo je bilo sedište zupe Moravice“(Mr. Tomislav i prof. Svetislav Petrović: Preševo, istorija i sudbina, drugo izdanje, Jagodina, 2009.,
str. 8).
Preševo je potpalo pod Tursku vlast 1445, po navodimo autora. Autori navode da „prema S.Rizaju Preševo je 1489.bilo sedište vilajeta i kroz ceo novi vek zadržao fizionomiju i funkciju varoškog naselja, lika kasabe ili palanke“ (Isto,str.8).
Dakle, svoju ulogu i funkciju sedišta oblasti, Preševo je zadržalo i za vreme Turske vladavine.
Na Berlinskom Kongresu održanom juna 1878.godine utvrdjuju se , dakle, nove granice, nakon dvogodišnjeg Srpsko-Turskog rata (1876-1878), kod Ristovca.
Ovo je vreme kada svo Albansko stanovništvo iz više od 700 sela u Srbiji iz područja Niškog Sandžaka: Toplica, Pirota, Leskovca, Vranja, se prebacuju na Kosovu i u Preševu i Bujanovcu, dok samo mali deo njih ostaje u Medvedji.
Period od 1878-1912.godine predstavlja period najvećeg prosperiteta Preševa kao sedišta Kaze, kao deo Prištinskog sandžaka, u okviru Kosovskog vilajeta.“Po prostranstvu svom, ova oblast spada u srednje Kaze u Kosovskom Vilajetu. U dužini, od zapada ka istoku, ona zahvata prostor od 60-70, a u širini svega 10-15 km. Administrativno, ova oblast pripada Prištinskom Sandžaku Kosovskog Vilajeta“ (Jovan Hadživasiljević: Južna stara Srbija, Knjiga II, Preševska oblast, str.55, Beograd, 1913.)
“Zato što su u Preševu, od vremena naseljenja ovuda živeli Arnauti, a u Biljači samo Turci (čitaci) i vlasti i gradjani Turci iz Vranja uvek su favorizirali Biljaču na štetu Preševa“ (J.H.Južna stara Srbija, Preševska oblast, str.142).Očigledno je da su postojale težnje da se relativizira uloga Preševa kao administrativnog centra. Dakle, period Preševa pod Turskom vlašću traje u periodu od1445-1912, tj.punih 467. godina,bezmalo pet vekova,odnosno pola milenijuma. I to vreme se u narodu naziva „Turskim vremenom“.Prema službenim podacima Kosovskog vilajeta, Preševska kaza je 1893. godine imala 41.985 stanovnika i 122. sela.
Administrativno-teritorijalna podela Srbije kakva je uspostavljena 1838. godine, ostaće na snazi, sa manjim izmenama do ustava iz 1888. godine, zadržao je raniju podelu zemljče na okruge, srezove i opštine, sa razlikom što je ustanovio samoupravu ovih administrativno-teritorijalnih jedinica u odredjenim granicama.
Samouprava okruga je bila delimična i ostvarena je u vidu Skupštine i odbora okruga.: u prosveti, privrednih, saobraćajnih, sanitetskih i finansijskih „interesa“. Dok je samouprava opština bila nešto šira, i to: Opštinski sud, Opštinski odbor i Opštinski zbor (skupština).

Period 1912-1947 Ovo je period posle pada turske vlasti, i to otporom albanskih snaga, koje su u to vreme za isti dan tj.16.avgust 1912.godine zauzeli Preševo, Kumanovo i Tetovo (vidi: Šukri Rahimi: Vilajeti i Kosovës), dok su Srpske vlasti smeštene sredinom oktobra 1912.godine u Preševu. To vreme se računa kao “vreme pod Srbijom”.
Zakonom od 24.avgusta 1913. godine južni „novooslobodjeni“ krajevi: Raška oblast, Kosovo i Makedonija su podeljeni na 11. okruga i 46. srezova.
Okruzi su bili: Bitoljski, Kavadarski, Kumanovski, Skopski, Tetovski, Štipski, Prizrenski, Prištinski, Novopopazarski, Pljevaljski.

Radi lakšeg praćenja administrativno-teritorijalnih i političkih podela, izneću odgovarajuće grafičke karte koje sam pripremio.


Izvor: Popis stanovništva Kraljevine Jugoslavije od 31. marta 1931. godine


Preševo u ovom periodu i dalje zadržava svoje mesto kao centar regiona kao srez, i u sebi ima 9 (devet), opština, i to: Biljaču, Bujanovac, Klenike, Žujince, Levosoje, Novo selo, Šajince, Klinovac i varoš Preševo, a posle 1930 se dodaje još jedna opština Žbevac (vidi Popis stanovništva od 31.01.1921, i od 1931.godine, Beograd), Srez Preševo pripada Vardarskoj banovini i Kumanovskom okrugu.
Vidovdanskim ustavom iz 1921. godine ostvaren je centralizam stvaranjem 33. oblasti kao administrativno-teritorijalnih jedinica, dok je Kralj Aleksandar Karadjordjević ustanovio 9 (devet) banovina i time sprovodio i ojačao još više svoj režim.
- Treći period 1947-1990godine, ovo je vreme premeštanja Preševske administracije pod Bujanovcem. To je vreme socijalizma i predstavlja vreme degradacije Preševa kao regionalnog centra.
Ustavom NR Srbije iz 1947. godine u područje Srbije su uključeni:
l.. Novopazarski okrug: srez Mitrovački, Novopazarski i Sjenički;
2. Prizrenski okrug: srezovi-Gorski, Djakovički, Metohijski, Podgorski, Podrimski i Šarplaninski;
3.Prištinski (kosovski) okrug, srezovi: Vučitrnski, Gnjilanski, Lapski, Prištinski i Ferizovački;
4. Iz Kumanovskog okruga u NR Srbiju je uključen srez Preševski. Dakle, Preševo se tada uključuje u NR Srbiju.
5. Iz Pljevaljskog okruga, srezovi: Novovaroški i Prijepoljski,
6. Iz Skopskog okruga, srez Kačanički.
Ostali srezovi pripojeni su Makedoniji i Crnoj Gori.
Zakonom o administrativnoj podeli NR Srbije od 18. aprila 1947. godine (Sl. Glasnik NRS, broj 17/1947), utvrdjeno je da su administrativno-teritorijalne jedinice: srezovi, gradovi, gradski reoni. Ovim zakonom su ukinuti okruzi kao administrativno-teritorijalne jedinice, te se time republički organi direktno povezuju sa srezovima.
Preševo, ovim zakonom prestaje biti srez, kao što je to bio slučaj u Kraljevini ŠS i u Kraljevini Jugoslavije. Time se ukida vekovna uloga Preševa kao regionalnog centra, koju je ono imalo još u vremenu pre Turaka, kao sedište Moravice, zatim kao Vilajeta u XV veku, Kaze i XIX veku.
Time se Preševa svrstava u Bujanovačkom srezu.
Zatim, ovim Zakonom je utvrdjeno da se opštini Preševo priključe sledeća sela Karadaka: Stanevce, Sefer, Caravajka, Pečeno, Depce, Madjere i Ranatovac, koje su ranije bile u sastavu opštine Gnjilane.


2. POLITIČKO- TERITORIJALNA PODELA
JUGOSLAVIJE

STANJE NA DAN 15.III.1948

________ SREZOVI
▬▬▬▬▬ REPUBLIKE



Izvor: Popis stanovništva FNRJ 15.marta 1948.godine


Srez Bujanovac je tada imao u svom sastavu sva naselja Preševa, te tadašnjom administrativno-teritorijalnom podelom Preševska teritorija je bila organizovana u 9 Mesnih narodnih odbora, i to:
Mesni narodni odbor Gospodjinci, sa sledećim naseljima: Bukovac, Gare, Gornja Šušaja, Gospodjinci, Ilince, Madjere i Ranatovce;
Žujince: Golemi Dol, Žujince, Reljan i Čukarka;
Miratovac: Miratovac i Cakanovac;
Preševo: Kurbalija, Norča, Oraovica, Preševo, Trnava i Trnavska reka;
Rajince: Berčevac, Gramada, Letovica i Rajince;
Svinjište: Ljanik, Svinjište, Sebrat i Uzovo;
Strezovce: Alidjerce, Slavujevac i Strezovce;
Ceravajka: Bujić, Depce, Pečeno, Sefer, Stanevce i Ceravajka;
Crnotince: Bukorevac, Donja Šušaja i Crnotince.
Naselja: Gramada, Sebrat i Uzovo su kasnije pripojene susednim opštinama.

Saveznim zakonom o Narodnim odborima od 1952. godine i Zakonom o administrativno-teritorijalnoj podeli NR Srbije (Sl.glasnik NRS, br.15/1952), teritorija Srbije podeljena je u opštine, srezove (12) i gradove (7), a narodne odbore odredjuje kao „lokalne organe i organe narodnog samoupravljanja“.


3. POLITIČKO- TERITORIJALNA PODELA
JUGOSLAVIJE

STANJE NA DAN 31.III.1953

________ SREZOVI
▬▬▬▬▬ REPUBLIKE 31.III.1958


Izvor: Popis stanovništva SFRJ iz 1961., Knjiga X, Stanovništvo
i domaćinstva u 1948, 1953. i 1961, Beograd 1965. godine


Zakonom o područjima opština i srezova u NR Srbiji iz 1959. godine (Sl.glasnik NRS, br. 51/1959) propisao je da u Srbiji ima 21 srez, dok su srezovi u „Autonomnoj Kosovsko-Metohijskoj oblasti“ ukinuti. Dakle, ovim zakonom je propisano da na Kosovu postoje samo opštine. te da one budu povezane direktno sa republičkim organima, bez posredovanja srezova. Time je Kosovu onemogućeno vodjenje bilo kakve regionalne ili autonomne politike i administrativne samostalnosti. To je vreme kada je akcija prikupljanja oružja koja je organizovana pod rukovodjenjem UDB-e i policije, bila u najvećem zamahu, koje je izazvalo i reku iseljavanja Albanaca u Turskoj i njihovo masovno izjašnjavanje za „turke“, da bi se, koliko toliko štitili od državnih i policijskih represalija.


4. POLITIČKO –TERITORIJALNA PODELA FNRJ
UPOREDNI PREGLED 1958 - 1953

———— STANJE 30 -VI- 1958
———— STANJE 30 -III- 1953


Izvor: Popis Stanovništva FNRJ od 31 marta 1953,
Knjiga XI, Beograd, 1960.godine


Napomena: Da bi se jasnije razlikovale administrativno-teritorijalne promene od 1958. u odnosu na 1953. godinu, ja sam staro stanje, tj. stanje od 1953. naznačio crvenom linijom.


5. POLITIČKO TERITORIJALNA PODELA
JUGOSLAVIJE

UPOREDNA KARTA SREZOVA U 1953 I 1948

————— SREZOVI
▬▬▬▬▬ REPUBLIKE }

▬▬▬▬▬ SREZOVI 15. III.1948



Izvor: Popis stanovništva SFRJ iz 1961., Knjiga X, Stanovništvo
i domaćinstva u 1948, 1953. i 1961, Beograd 1965. godine


Iz ove grafičke karte se vidi pročirivanje Bujanovačkog sreza (opštine Preševo) sa teritorijom od 6 (šest) sela,koje su ranije bile u sastavu opštine Gnjilane: Stanevce, Sefer, Caravajka, Pečeno, Madjere i Ranatovce.

Na osnovu Ustava FNRJ i Ustava NRS iz 1963. godine narodni odbori opština prerasli su u skupštine opština (Sl.gl. NRS, br. 14/1963).


6. POLITIČKO- TERITORIJALNA PODELA
JUGOSLAVIJE

STANJE NA DAN 31.III.1961

________ OPŠTINE
• • • • • • • • SREZOVI
▬▬▬▬▬ REPUBLIKE



Izvor: Popis stanovništva SFRJ iz 1961., Knjiga X, Stanovništvo
i domaćinstva u 1948, 1953. i 1961, Beograd 1965. godine


Dakle, sada se po prvi put nakon 1948. godine, Preševo pojavljuje kao posebna administrativno-teritorijalna jedinica-opština.


7. POLITIČKO TERITORIJALNA PODELA
JUGOSLAVIJE

UPOREDNA KARTA OPŠTINE U 1961. I SREZOVA U 1948

————— SREZOVI
▬▬▬▬▬ REPUBLIKE} 15.III.1948
▬▬▬▬▬ SREZOVI
__________OPŠTINE} 31.III.1961



Izvor: Popis stanovništva SFRJ iz 1961., Knjiga X, Stanovništvo
i domaćinstva u 1948, 1953. i 1961, Beograd 1965. godine



Ustavnim zakonom o ukidanju srezova u SRS iz 1966., srezovi su ukinuti dana 31. marta 1967. godine.
Ustavom SFRJ i Ustavom SRS od 1974. godine, opština postaje „osnovna samoupravna i društveno-politička zajednica“, sa veoma širokim delokrugom i ovlašćenjima, koje traje sve do 1990. godine, kada se ukidaju drastično ta ovlašćenja.
U periodu od 1990 godine Preševo postaje politički centar Albanaca Preševa, Bujanovca i Medvedja, i dobija naziv od strane medjunarodne zajednice “Preševska dolina”.


8. POLITIČKO -TERITORIJALNA PODELA
JUGOSLAVIJE

UPOREDNA KARTA OPŠTINE U 1961. I SREZOVA U 1953

————— SREZOVI
▬▬▬▬▬ REPUBLIKE} 31..III.1953

• • • • • • SREZOVI
__________ OPŠTINE} 31.III.1961



Izvor: Popis stanovništva SFRJ iz 1961., Knjiga X, Stanovništvo
i domaćinstva u 1948, 1953. i 1961, Beograd 1965. godine


Kao što se vidi iz iznetih grafičkih karti, administrativno-teritorijalne podele su bile veoma česte, i to kako u Kraljevini ŠS i Kraljevini Jugoslavije, tako i u socijalističkoj Jugoslaviji.Postojeći model administrativno-teritorijalne organizacije na Užoj teritoriji Republike Srbije od tada više nije promenjen.
Medjutim, na Kosovu su izvršene dalje administrativno-teritorijalne promene, i to u prvom redu povećavanjem broja srpskih opština. To povećavanje broja opština na Kosovu je naročito bilo na dnevnom redu 80-tih godina,tj. nakon demostracija Albanskih studenata 1981. godine, nakon čega je lansirana teza o ugroženosti Srba na Kosovu, navodnim njihovim iseljavanjem pod „pritiskom Albanskin nacionalista i iredentista“.
Taj proces formiranja novih (srpskih) opština na Kosovu traje i do danas, i to na osnovu obaveza koje proizilaze iz Ahtisarijevog plana.Cilj tih administrativno-teritorijalnih promena jeste obezbedjivanje širih prava i političke i administrativne samostalnosti Srba u Republici Kosovo.
Inače, lokalna samouprava je od izuzetnog značaja i ima ključnu ulogu u funkcionisanju savremenog društva. Pravo i obaveza gradjana je da budu uključeni u proces donošenja odluka koje se tiču njihovog življenja i to predstavlja jednu od osnova demokratskog uredjenja modernog društva.
Regionalni značaj Preševa kao administrativno-političkog centra regije se srozava u socijalističkoj Jugoslaviji. To se odražava i u permanentnom relativnom osiromašenju Preševa, da bi ono dostiglo nivo od sedam puta nižeg dohotka po glavi stanovnika (GDP) u odnosu na prosek Srbije. Posledice toga su veoma uočljive .
U kampanji protiv Ustava od 1974. godine koja je bila „vruća tema“ u Srbiji 90-tih godina, a koja je u prvom redu bila uperena na ukidanje autonomije Kosova, godine 1991. u okviru tadašnje ratno huškačke Miloševićeve političke kampanje „Oj Srbijo iz tri dela, ponovo ćeš biti cela“, ukinute su dotadašnje „medjuopštinske regionalne zajednice“(18) i uvedeni su okruzi (29). Time je Srbija centralizovana maksimalno, u cilju sužavanja samostalnosti tadašnje autonomije Kosova, kao i u opštini Preševo i Bujanovac, koje su naseljene većinskim Albanskim stanovništvom, te sa uvodjenjem višepartijskog sistema, politički su se bili osamostalili, te je trebalo „razvlastiti“ opštine.
Negativne posledice te centralizacije Srbije su bile uočljive i počele su uveliko da smetaju i samoj Srbiji, jer su Albanci na Kosovu već od 1990. bili izjavili svoju „gradjansku neposlušnost“ , te nisu priznavali oktroisanu vlast Srbije i nisu uopšte izašli na izbore. Dok su Albanci u Preševu, Bujanovcu i Medvedji učestvovali na tim izborima i osvojili lokalnu vlast u Preševu, u Bujanovcu zbog neadekvatnog rasporeda izbornih jedinica na štetu Albanaca, usvojili su manje od trećine mandata, a u Medvedji čak manje od četvrtine.

Iako je bilo pokušaja decentralizacije vlasti u Srbiji 1996. godine sa usvajanjem Prostornog plana, ipak, do 2000-te godine, nijedna vlast u Srbiji nije uspela da sprovede decentralizaciju, jer se tada pitanje decentralizacije i regionalizacije izjednačavala sa separatizmom. Tim pitanjem su se bavili autori: Zoran Vacić, Aleksandar Simić, Zoriza Radović i Boško Miljatović, u radu „regionalizacija Srbije“ (CLDS, Beograd, 2003.). Danas u Srbiji o pitanju teritorijalne regionalizacije političke partije imaju različita gledišta i stavove.
Dragan Dj. Obradović u svom radu „Model regionalizacije centralne Srbije“ koji je napisan 2007. godine, tvrdi da je regionalizam u zemljama zapadne Evrope intenzivno uveden od početka 70-tih godina, kada je regionalizovana Francuska, a 90-tih godina taj model dominira Evropom. Mnoge zemlje jugoistočne i istočne Evrope su prihvatile regionalizaciju, te ubrzano rade na promeni teritorijalne administracije u skladu sa evropskim standardima. Većina od tih zemalja sprovodi teritorijalnu regionalizaciju u nadi da će time brže razviti nerazvijene teritorije s osloncem na evropsku pomoć.
Dakle, hteli mi to priznati ili ne, ipak, teritorijalna regionalizacija Srbije je neizbežna neminovnost. Stoga, uvaženi Srpski pisac i političar, Dobrica Ćosić tvrdi: „Treba se što pre osloboditi Kosova i spasiti Srbiju“(Dobrica Ćosić, Kosovo, Novosti, Beograd, 2004. str. 181).
Ovih dana, tj. 1. marta se navršavaju 18. godina od održavanja Referenduma o „Političkoj i teritorijalnoj Autonomiji, sa pravom priključenja Kosovu“, te se u šali kaže da sada Referendum postaje „punopletan“, te da je krajnje vreme da se realizuje narodna volja izražena u njemu. Medjutim, što se tiče drugog dela referendumskog pitanja o priključenju Kosova, još za vreme priprema za održavanje Referenduma je zauzet stav da će se to pitanje pokrenuti samo nakon eventualnih promena postojećih granica, te i da taj čin će se ostvariti uz saglasnost medjunarodne zajednice i demokratskim sredstvima.
Medjutim, za ostvarenje političkih ciljeva Albanaca u Srbiji utvrdjenih na Referendumu, možda je najbolja prilika njihovo angažovanje za stvaranje uslova za formiranje Nacionalnog Saveta Albanaca u Srbiji. Zakonom o Nacionalnim manjinama (Službeni Glasnik Republike Srbije br.72/2009) utvrdjena su široka p[rava Nacionalnih Saveta, kojima se može ostvariti njihova (kulturna) Autonomija, čija je nadležnost da: predstavljaju nacionalnu manjinu u oblasti obrazovanja, kulture, informisanja na njihovom maternjem jeziku, o pravu službenme upotrebe svog jezikla i pisma, zatim učestvuju u procesu odlučivanja o nacionalnoj zastavi manjina, kao i o drugim značajnim pitanjima.
Zakonom su utvrdjena prava Nacionalnog saveta za osnivanje obrazovnih, kulturnih, informativnih institucija, kao i pravo na osnivanje privrednih subjekata i organizacija iz pomenutih oblasti. Dakjle, Zakonom su predvidjena veoma široka ovlaš\ćčnja Nacionalnog Saveta., da može i da otudjuje pokretnu i nepokretnu imovinu čl.5) i sl.
Stoga, možemo zaključiti da je sada prilika da se veliki deo težnji i narodne volje izražene na Referendumu iz 1992. godine bude realizovan putem osnivanja Nacionalnog Saveta Albanaca u Srbiji.
Zbog toga je potrebno veliko angažovanje i trud oko prikupljanja nephodnih potpisa potrebnih za njegovo osnivanje neposrednim glasanjem.
Sa osnivanjem Nacionalnog Saveta Albanaca omogućuje se unapredjenje njihovih nacionalnih prava, te se Preševo, koje nakon uvodjenja višepartijskog sistema 90-tih postaje politički centar za Albance, ali sa suženim pravima i ovlašćenjima i skučenim budžetom nisu mogli da ostvaruju očekivanja Albanaca na ovom području.
Stoga, sa osnivanjem Nacionalnog Saveta Albanaca, Preševo postaje i Administrativni centar, tj. kao sedište uprave Saveta. Savet, ima poseban budžet koji se finansira iz Republičkog budžeta, ali ima pravo na donacije i druge oblike finansiranja njegovih aktivnosti.
Nacionalni savet može podneti Narodnoj skupštini, Vladi i drugim državnim organima predloge, inicijative i mišljenja o pitanjima iz svoje nadležnosti, te o mnogim pitanjima u vezi s tim, Zakon utvrdjuje obavezu o pribavljenju mišljenja Nacionalnog saveta o svim pitanjima značajnim za odgovarajuću nacionalnu manjinu, te i podneti inicijativu Vladi za ukidanje propisa državnih organa koji se odnose na njih.

Preševo, 25. februara 2010. godine

No comments:

Post a Comment